Orðaforði íslenskrar tungi hefur ekki yfir að ráða þeim lýsingarorðum sem til þarf þegar helli eins og G-2 er varpað á blað. Í viðleitni minni til að lýsa því sem fyrir augu okkur Francesco bar, minni ég á að allar lýsingar í þessari dagbókarfærslu má margfalda með 10 ef þú lesandi góður átt að geta fengið beint í æð það sem við félagarnir sáum með berum augum.
Tilefni leiðangursins var eingöngu sá að finna hellinn “aftur”, taka GPS-punkt og rétt og kíkja á gæjann. Tiltölulega auðsótt verkefni. G-2 fannst upp úr 1970 þegar Chris Wood og félagar voru að ráfa um Kjalhraun eftir að hafa ferðast um landið og kortlagt nokkra hella, en síðan hafa meðal annars hollendingar farið ofan í hann og einhverjir aðrir erlendir leiðangrar. Erfitt hefur verið að finna hellinn, og hafa verið gerðir út margir leiðangrar til þess, þar á meðal íslenskir. Það var svo ekki fyrr en að hellaáhugamaður af vellinum fann hann “aftur” að meðlimir í HERFÍ börðu hann first augum. Mér telst því til að ég sé þriðji Íslendingurinn sem fer ofan í þennan merka helli. Á vegum HERFÍ hefur oft staðið til að fara í G-2, en aldrei hefur mannskapurinn getað hópað sig saman, drifið dótið upp í bíl og drullað sér af stað. En nú var að duga eða drepast, ráðstefnan að byrja og hugsanlegt að við Siggi og Bibbi færum með ráðstefnugesti í G-2. Ég dreif mig því af stað og tók með Francesco Petralia sem er “hard-core” hraunhellamaður frá Sikiley, en Francesco hefur mikið hellast í Mt. Etnu.
Planið var að leggja af stað kl. 6.00 fyrir hádegi og vera kominn í bæjinn svona um kvöldmat. Þetta er fyrsta helgin í nokkrar vikur sem ekki rignir, enda kom það á daginn að Kjölurinn var einn stór drullupollur og holurnar svo stórar að halda mætti að kaninn hefði verið að æfa loftvarnir í vegstæðinu. Ferðin uppeftir gekk svona la, la en á endanum komust við þó á leiðarenda.
Til að gera langa sögu stutta, þá fundum við hellinn og gerðum okkur klára í að skoða gæjann. Þegar ofan í hellinn er komið blasir við mjög stór geymur, vel manngengur og vel á annan tug metra breiður. Þessa álmu kalla ég Á3. Á3 er mjög löng, en sjaldan svo há að hægt sé að standa uppréttur. Hún endar í þrengslum og skógi og dropsteinum. Almennt má segja um Á3 að hún sér full af dropsteinum, sem flestir er minni en 0,5m langir. Það er í þessari álmu sem hægt er að sjá hvernig gólfir hefur verið að hreyfast um leið og kvikudropar úr loftinu duttu niður á það (sjá mynd 1). Einnig var mjög athyglisvert að sjá á einum stað þrýstihrygg í gólfinu, en á hryggnum mátti sjá dropsteina sem gáfu vísbendingar um að gólfið hafi lyfst upp í áföngum, því dropsteinarnir höfðu mjög mismunandi horn á gólfið (eru venjulega 90° á gólfið). Framarlega í Á3 er mikill sandur á gólfinu. Dropar sem skella á sandinum mynda holur og á endanum nær holan niður á hraungólfið. Þessar holur eru svona 0,5cm í þvermál og nokkrir cm á lengd. Lofthæð þarna er um 1m, og hljómburður með ólíkindum. Við Francesco vorum svolítin tíma að átta okkur á undarlegum, þungum dynkum sem heyrðust innan úr hellinum, en eftir smá heilabrot komust við að þeirri niðurstöðu að þessar löngu holur sem myndast í sandinum væri eins og lúðrar og mögnuðu upp hljóðið þegar dropinn lenti á hraungólfinu. Fyrir utan allt þetta má sjá í Á3 rennslismyndanir á veggju, mikið af stráum og dropsteinum, einkennileg hraunskil, sérstæðar myndanir í lofti og hraunhnúa. Þetta nafn, hraunhnúar, er komið frá mér og lýsir vel þeim fyrirbærum sem finnast fremst í hellinum (sjá mynd 2). Hér er um að ræða hringlótt, eða nærri hringlótt, fyrirbæri sem mynda ílanga “fingur” þvert á stefnu hraunsins. Margir svona Hraunhnúar liggja á gólfinu, sérstaklega á einum stað, og má sjá fleiri minni fasta í loftinu fyrir ofan. Þessi fyrirbæri sjást aðeins út við veggi hellisins í Á3, en nokkuð er um að minni hraunhnúar sjáist í loftinu hér og þar í hellinum. Hvernig þetta myndast er hulin ráðgáta, en við fyrstu sýn getur hér verið á ferð einhverskonar vindform, þá gæti vindurinn verið í formi gasa sem koma úr kvikunni.
Álma 1 (Á1) gengur inn af Á3 og sker sig nokkuð frá henni í magni dropsteina, stráa og útlits. Gólfflötur Á1 er þakin í 1-5cm dropsteinum og inn á milli þeirra, oftast í dældum, liggja haugarnir af brotnum stráum. Við tókum okkur góðan tíma til að spá í því hvort að stráin væru öll brotin af mannavöldum, og komust að því að svo væri ekki. Rök okkar byggjast á því að 1) vel flest stráin eru brotin nánast upp við loft og engu máli skiptir þó að gangurinn sé hár eða myndi þrönga sillu, 2) 95% stráanna eru brotin, aðeins sjást heil strá út til veggja, undir slúttum og 3) stráin mynda hrúgur í lægðum og bera þess merki að hafa verið skoluð til. Tvær skýringar hafa komið fram: Annarsvegar að Á1 hafi verið full af ís og plastískar hreyfingar í honum hafi brotið stráin og hinsvegar að á meðan ís hafi legið á gólfi hellisins hafi leysingarvatn fyllt holrýmið og hreyfingar í vatninu brotið stráin. Þetta allt á þó eftir að koma betur í ljós þegar vísindamenn HERFÍ mæta á staðinn með skjalatöskurnar og lakkrísbindið Á einum stað í hellinum má sjá mjög fallega en lága hrauntröð með hraunreipum, en hún virðist spretta upp úr engu. Á þessum sama stað er mikið af litlum dropsteinunum, en ofan á þeim hefur myndast gul-hvítur útfellingar-hattur. Útfellingar á veggjum eru einnig algengar. Fyrir miðju hellisins er stór tebolla, eða hrun sem hjúpað er hrauni. Í tebollunni er lítill hraunfoss, ljós á lit og ekki ósvipaður því sem maður sér í kalksteinshellum. Ekki er loku fyrir það skotið að hraun hafi runnið milli hæða, því ofan við Á1 er flennistórt holrými.
Inn af Á1 er álma 2 (Á2), en til að komast inn í hana þarf að fara í gegnum nokkuð stórt “skrárgat”. Hér kólnar hellirinn mikið, en þó er furðu lítið af ís. Á2 er á tveimur hæðum og liggur hluti hennar líklega yfir Á1. Þetta er þó ekki hægt að fullyrða nema kortleggja hellinn. Efri hlutinn er mjög stórt holrými, margir tugir metra á lengd og breidd eða ekki nema 0,5-0,7m á hæð. Gólfið er slétt og einstaka dropsteinar og strá sjást. Engar áberandi útfellingar sjást hér uppi og er svæðið í heild allt frekar rauðoxað. Svæðið er nokkuð hvelft upp og sá ég tvær frárennslisrásir sitt hvoru megin í holrýminu. Hvítar kúluútfellingar sjást á gjalli innarlega í Á2.
Álma 4 (Á4) er auðfarnasta álman í hellinum. Hægt er komast niður í hana frá opinu sem og niður úr gólfi Á3. Fremsti hluti Á4 er magnaður. Dropsteinar ná um 0,8m hæð og yfirbragð álmunar er eins og best getur orðið í bransanum (sjá myndir 3-5 hér að neðan). Innar í hellinum fækkar dropsteinum, en um leið fjölgar rennslis- og gasfyrirbærum. Á einum stað má t.d. sjá hvernig kristölluð skorpa klórar í deigari undirliggjandi hraun og myndar klórför. Þetta er ekki óalgengt í t.d. bólstrabergi. Loft hellisins er bylgjótt, sem myndað hefur kjör aðstæður fyrir uppsöfnun gas. Greinilega má sjá skil hrauns og gass í Á4. Innst í Á4 er ís, en hann byrjar allt í einu og myndar ansi þykkan ísbunka. Engin grýlukerti í lofti, bara ís á gólfi.
Álma 5 (Á5) gengur inn af Á4. Þegar hingað er komið missir maður andlitið. Svo þéttur er dropasteinaskógurinn að reyndir hellamenn þurfa að hafa sig allan við til að komast í gegn. Á5 er semsagt trompið í G-2, hér eru dropsteinar af öllum stærðum og gerðum, beinir og skakkir, litlir og stórir, vel vaxnir og hrúgöld og allt þar á milli. Vegna þess hve lengi við höfum verið í hellinum voru ljósfæri okkar orðin dauf og nákvæm skoðun á Á5 því ekki möguleg.
Ég tel að við Francesco höfum skriðið allan hellinn fram og til baka, en sumar álmurnar eru hreinlega lokaðar af dropsteinum og stráum. Við eiddum um átta klst. niðri í hellinum, sem telst bara gott miðað við að þeir virtust ekki vera nema tveir.
Eftir góðan helladag, ókum við á Hverafelli, bleyttum okkur í pottinum og brunuðum heim til Reykjavíkur. Við vorum ekki komnir í bæjinn fyrr en um hálf fjögum í morgunsárið og því voru það dreittir en sælir hellamenn sem lögðust til kvílu þessa aðfaranótt sunnudags.
Með hellakveðju, Jakob og Francesco.
